Buys Ballot

‘Wiens naam, geprezen en beroemd, zoo ver de wind waait wordt genoemd.’

De beroemde meteoroloog Christophorus Henricus Didericus Buys Ballot richtte in 1854 op Sonnenborgh het KNMI en de sterrenwacht op. Buys Ballot was een bijzondere wetenschapper, die veel voor elkaar kreeg: hij zorgde dat er overal in Nederland metingen werden gedaan en liet als eerste een weerbericht maken. En hij maakte stormwaarschuwingen voor schepen. Daarvoor bedacht hij een speciale seinpaal die de zeelieden vanaf de zee konden aflezen. Ook bracht hij de samenwerking tussen weerkundigen uit verschillende landen op gang. Op Sonnenborgh zie je de oude instrumenten waar Buys Ballot het weer mee liet meten.

Stappen tellen
Buys Ballot had al een voorliefde voor tellen en meten toen hij nog op school zat. Zo heeft hij ooit het aantal stappen van zijn huis in Brakel naar zijn school in Zaltbommel geteld. Dat moeten er ontzettend veel geweest zijn, want het was een afstand van twaalf kilometer. Later, toen hij weerkundige was, ontdekte hij de ‘wet van Buys Ballot’ door weerkundige meetgegevens op een slimme manier in een tabel te zetten. En voor zijn werk als sterrenkundige telde hij de zonnevlekken op de zon.

Studietijd
In 1835 schreef Buys Ballot zich in als student Letteren bij de hogeschool van Utrecht. Maar al snel volgde hij ook colleges in allerlei exacte vakken: wiskunde, natuurkunde, scheikunde, geologie en sterrenkunde. Samen met zijn studievriend Krecke greep hij elke gelegenheid aan om zijn hoogleraar Van Rees te helpen bij zijn meteorologische en sterrenkundige waarnemingen op de Smeetoren.

Rotatie
In 1847 werd Buys Ballot buitengewoon hoogleraar in de wiskunde. Hij had toen net een onderzoek gepubliceerd over de zon en de aarde. Hij dacht dat de rotatie van de zon invloed had op de temperatuur op aarde. Uit de wisselingen in de temperatuur op aarde had hij berekend dat de zon in 27,684 dagen om zijn eigen as draait. Dat was veel nauwkeuriger dan de waarde die toen in de sterrenkunde bekend was. We weten nu dat de zon inderdaad invloed heeft op ons klimaat, maar het verband is niet zo direct als Buys Ballot dacht.

De wet van Buys Ballot
In 1857 ontdekte Buys Ballot de wet die naar hem is genoemd. Door heel goed te kijken naar lange lijsten van meetgegevens over het weer, kwam hij erachter dat de richting van de wind te maken heeft met verschillen in luchtdruk. Voor het noordelijk halfrond luidt de wet als volgt: als je met je rug naar de wind gaat staan, ligt er een gebied met lage luchtdruk aan je linkerkant en een gebied met hoge luchtdruk aan je rechterkant.
Maar Buys Ballot was niet de eerste die dat ontdekte. Een jaar eerder had de Amerikaan William Ferrel dezelfde wet afgeleid en er een artikel over geschreven in een wetenschappelijk tijdschrift dat bijna niemand kende. Dertig jaar daarna stelde Buys Ballot voor dat zijn wet ook naar Ferrel genoemd zou worden. In een brief aan Buys Ballot schreef Ferrel dat hij zich vereerd voelde, maar dat het gewoon de ‘wet van Buys Ballot’ moest blijven. Hij zette er ook nog een PS onder: of Buys Ballot hem een foto met handtekening wilde sturen, voor zijn verzameling beroemde meteorologen.