0
De grote telescoop van sterrenwacht Sonnenborgh
De grote telescoop van sterrenwacht Sonnenborgh

Op Sonnenborgh komt ver weg dichterbij! In de tentoonstellingen en museale objecten. In de activiteiten zoals de Sterrenkijkavonden, planetariumvoorstellingen en kinderfeestjes. Én in het bijzondere gebouw met z'n verschillende historische lagen: Sonnenborgh is een sterrenwacht uit de 19e eeuw, gebouwd op een bastion uit de 16e eeuw.

Ver weg komt dichterbij

Sonnenborgh is compleet vernieuwd! In Ver weg komt dichterbij ontdekt de bezoeker nóg meer over het heelal en het historische gebouw. Hoe snel reizen wij door het heelal? Ben jij gemaakt van sterrenstof? Welk wereldberoemd onderzoek is er op Sonnenborgh gedaan? Hoe werkt een telescoop? Hoe meet je de tijd? Je komt erachter in het vernieuwde Sonnenborgh waar je de sterren bijna kunt raken. Richt de telescopen op het heelal. Ontrafel de raadsels van de zon. Verdwijn in een zwart gat. Bouw je eigen satelliet. Ga op onderzoek en maak kennis met de helden van Sonnenborgh. Zo komt ver weg dichterbij. 

De oudste kijker van Sonnenborgh: de Merz-telescoop uit 1863

Telescopen

Sonnenborgh heeft 3 telescopen: de Merz, Gala en Lunt. Met de Merz en Gala kijk je naar de hemel bij nacht. Met de Lunt kun je op klaarlichte dag veilig de zon bestuderen. Het is de grootste zonnetelescoop van Nederland. De Merz stamt uit 1863 en was in zijn tijd één van de grootste in zijn soort. Maar ook nu kun je er nog prima mee waarnemen.

De Merz en Lunt en de koepels waarin ze staan zijn tijdens een museumbezoek te bekijken. Een kijkje dóór de telescopen kan op Sterrenkijkavonden en op zondag. Naast deze 3 telescopen staan er nog 2 bijzondere kijkers op Sonnenborgh: de Meridiaankijker en de Zonnespectrograaf.

Zon op Zondag

Door de zonnetelescoop naar de zon kijken
In de Meridiaanzaal van Sonnenborgh werd vroeger de Utrechtse tijd gemeten

Meridiaanzaal

Hoe laat is het? Een doodnormale vraag, maar hoe meet je dat? Vroeger gebeurde dit op een sterrenwacht met de meridiaan: een denkbeeldige lijn over de aarde van pool naar pool. Als de zon deze meridiaan overdag passeerde, was het daar 12.00 uur. Ook op Sonnenborgh werd zo de tijd gemeten voor heel Utrecht. Bezoek de Meridiaanzaal en ontdek hoe tijdmeting vroeger ging.

De Zonnespectrograaf van Sonnenborgh uit 1918

Zonnelab

Eén ster is op Sonnenborgh in het bijzonder onderzocht: de zon. Het zonneonderzoek dat hier rond 1930 werd gedaan, maakte de sterrenwacht wereldberoemd. Dankzij dit onderzoek weten we waar de zon van gemaakt is. Ze gebruikten hiervoor de zonnespectrograaf: een 7 meter lange telescoop, met daarachter een 12 meter lange spectroscoop. 
 

Rondleiding, lezing, planetariumvoorstelling

voor groepen
Een wolkenlucht in Nederland
Proefjes over windsnelheid en luchtdruk op Sonnenborgh

Meten = weten!

Meten is weten. Dat wist wetenschapper Christoforus Buys Ballot al toen hij in 1854 op Sonnenborgh het KNMI oprichtte. De betekenis van Buys Ballot voor de weerkunde is groot. Hij verzamelde als eerste (inter)nationale metingen en ontdekte zo patronen in het weer. Hiermee kon hij de eerste weerberichten van Nederland opstellen én zijn bekende 'Wet van Buys Ballot’. In Meten = weten! kom je alles te weten over Buys Ballot, hoe hij het weer voorspelde en hoe de weerkunde zich daarna ontwikkelde. Bekijk het weer in de toekomst en maak zelf een weerverwachting met echte data uit het weerstation.

"Wiens naam, geprezen en beroemd, zoover de wind waait wordt genoemd."

Nicolaas Beets, 1887
ter ere van het 40-jarig professoraat van Buys Ballot

Lesprogramma over het weer

voor groep 7 en 8 primair onderwijs
Archeologische vondsten uit het bastion Sonnenborgh
Het bastion Sonnenborgh met daar bovenop de sterrenwacht met de koepels

Bastion

Onder de sterrenwacht ligt het bastion Sonnenborgh. Het is één van de best bewaarde bastions in Europa. Het is in 1552 gebouwd in opdracht van keizer Karel de Vijfde. Hij wilde de stad Utrecht verdedigen tegen een nieuw wapen: het verrijdbare kanon. Daarom liet hij de stadsmuren versterken met vier bastions. Van de vier bastions is alleen Sonnenborgh nu nog bijna helemaal intact. Vanaf de negentiende eeuw werd het bolwerk niet meer gebruikt. Een groot deel raakte onder de aarde bedolven en de mensen vergaten dat het er was. Tussen 1998 en 2003 hebben archeologen het bastion uitgegraven en hersteld. De toegangspoort kwam als eerste weer tevoorschijn. En ze ontdekten nog meer bijzonders, zoals de overblijfselen van een hortus medicus uit de zeventiende eeuw en een chemisch laboratorium van rond 1700. 

Prent van de oude hortus medicus uit de 17e eeuw. Bron: Utrechts Archief

Hortus medicus

De eerste botanische tuin van de Universiteit Utrecht was op Sonnenborgh. In 1639 legde Henricus Regius de Hortus Botanicus et Medicus aan, een tuin voor plantkundig en medisch onderwijs. Sonnenborgh bleek achteraf niet zo geschikt als tuin. Door de hoge ligging was het er windering en de watervoorziening was lastig: men moest het water met een emmer uit de Singel halen en optakelen tegen de muur. Ook was de ruimte beperkt. In 1723 verhuisde de hortus dan ook naar de Lange Nieuwstraat.

De originele alambiek van Barchusen in het bastion van Sonnenborgh

Het chemisch laboratorium

De geschiedenis van bastion Sonnenborgh zit vol verrassingen. Zo was er aan het eind van de 17e eeuw een chemisch laboratorium. Het was zelfs een van de eerste in de wereld. Scheikundige Johann Conrad Barchusen deed experimenten in de kazematten waar vroeger de kanonnen stonden. Het bastion kon tegen een stootje als er iets mis zou gaan. De oude tegelvloer, stookovens en instrumenten zijn nu nog steeds te zien.

Trouwen, borrelen en vergaderen in bastion & sterrenwacht

Huur een van de historische ruimtes
Een prent van de Sterrenwacht en het KNMI die op 1854 op bastion Sonnenborgh werden gebouwd
De Meridiaanzaal van Sonnenborgh, gebouwd in 1853

Sterrenwacht

In 1851 stelde de natuurkundige Buys Ballot voor om op bastion Sonnenborgh een sterrenwacht en weerkundig instituut te bouwen. De oude sterrenwacht van Utrecht was sinds 1642 op de Smeetoren aan de huidige Catharijnesingel. Halverwege de 19e eeuw was de Smeetoren zo vervallen dat er een nieuwe plek gezocht moest worden voor de sterrenwacht. Sonnenborgh, hoog op de heuvel aan de rand van de stad, bleek ideaal. Buys Ballot ontwierp zelf de kern van de sterrenwacht met daarin de Meridiaanzaal, de Noorder- en Zuidertoren met daarin de kijkers en de Halfronde zaal. Later, in 1908, kwamen hier de bibliotheek en de collegezaal bij. Op 15 september 1853 legde koning Willem III de eerste steen van de sterrenwacht. Het perkament waarop de gebeurtenis beschreven staat, is tegenwoordig onderdeel van de tentoonstelling. De historische ruimtes zijn veelal in originele staat en bij een museumbezoek te bekijken.